Ogród ziół i krzewów karkonoskich cz.1

łac. Arnica montana

Rodzina: Astrowate Asteraceae

Ciekawostki:  O leczniczym zastosowaniu tej rośliny pisała żyjąca na przełomie XI i XII wieku Hildegarda z Bingen. Stosowana zewnętrzne dla zmniejszania obrzęków na skórę nieuszkodzoną oraz wewnętrznie jako lek ściągający. Ma silnie działanie drażniące. Należy do „ziół ułatwiających gojenie”. Wyciąg z arniki jest stosowany do produkcji niektórych kremów, płynów, maseczek i parówek do twarzy oraz jako dodatek do płynów do kąpieli, wzmacniając pękające naczyńka krwionośne, zmniejszając cellulit i łagodząc dermatozy. Jednak przedawkowanie w stosowaniu wewnętrznym może doprowadzić do śmierci, a w zewnętrznym – do ostrych podrażnień skóry. 
Zwana też kupalnikiem.

Działanie: bakteriobójcze, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, przeciwzakrzepowe, pobudzające krążenie, przeciwobrzękowe, moczopędne, żółciopędne, wzmacniające
Zastosowanie: dolegliwości reumatyczne, stany zapalne żył, wylewy podskórne, nerwobóle, menopauza, owrzodzenia, oparzenia i odmrożenia, obrzęki po ukąszeniach
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kwiatostan (czasem ziele i korzeń)
Formy zastosowania: napar, nalewka, okłady z kwiatostanów, kompresy, przymoczki
Siedlisko: łąki i hale, traworośla w kotłach polodowcowych
Okres kwitnienia: VI-VIII

Gatunek objęty ochroną ścisłą

łac. Plantago lanceolata

Rodzina: Babkowate Plantaginaceae

Ciekawostki:  Znana była już w starożytności jako lek o wszechstronnym zastosowaniu. Liśćmi babki, czasami przeżutymi lub roztartymi, okładano miejsca ukąszeń przez częste w górach żmije, kleszcze i owady. Dodawano ich też do zupy, aby zapobiegać jej kiśnięciu. Babka służyła również jako antidotum na miłosne czary. 
Dawniej zbierano liście – suszono lub wyciskano z rośliny sok (w pełni kwitnienia, tj. w lipcu, sierpniu), który wymieszany z miodem lub winem łagodził ból przy dnie moczanowej, czyli podagrze. 

Działanie: łagodzące podrażnienia, ściągające, przeciwbakteryjne, wykrztuśne
Zastosowanie: nieżyt dróg oddechowych, stan zapalny błony śluzowej jamy ustnej i gardła, stan zapalny skóry, krwawienia
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: liście, całe ziele, nasiona po ugotowaniu 
Formy zastosowania: napar, odwar, świeża 
Siedlisko: łąki, pastwiska, polany
Okres kwitnienia: IV-IX

łac. Plantago major

Rodzina: Babkowate Plantaginaceae

Ciekawostki: Indianie z Ameryki Północnej nazywają babkę „stopą” lub „śladem białych” (po łacinie planta oznacza m.in. podeszwę stopy), uważają bowiem, że wszędzie gdzie stanie stopa białego człowieka, tam wyrasta babka. Dawniej, po nieomal każdym osiedleniu się białych osadników wśród rdzennej ludności w leśnych terenach północnej Ameryki, pojawiała się babka. 

Działanie: łagodzące podrażnienia, ściągające, przeciwbakteryjne, wykrztuśne
Zastosowanie: nieżyt dróg oddechowych, stan zapalny błony śluzowej jamy ustnej i gardła, stan zapalny skóry, krwawienia
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: liście, całe ziele, nasiona po ugotowaniu 
Formy zastosowania: napar, odwar, świeża 
Siedlisko: łąki, polany
Okres kwitnienia: IV-IX

łac. Vinca minor

Rodzina: Toinowate Apocynaceae

Ciekawostki: Kiedyś liście barwinka aplikowano do nozdrzy w celu zatrzymania krwotoków z nosa. Ze względu na właściwości antylaktacyjne stosowano go dawniej przy próbach odstawienia dziecka od piersi. Miał niegdyś zastosowanie magiczne. Wierzono, że dodawany do potraw potrafi wzniecać miłość pomiędzy małżonkami, a według innych przekazów – konflikty. 
Barwinek towarzyszył nie tylko wędrówkom duszy kobiet, które w wyniku zaślubin wchodziły do rodu męża, lecz także umarłym. Nieboszczycy byli obmywani w wodzie z dodatkiem tej rośliny. A wiankami z barwinka przyozdabiano głowy zmarłych dzieci lub panien. Sadzono go czasem na grobach i przystrajano trumny, ale nie wolno go było przynosić do domu z cmentarzy, gdyż mógł przyprowadzić ze sobą zmarłych. 
Obecnie w medycynie znaczenie mają leki zawierające półsyntetyczną pochodną winkaminy – winpocetynę. Winkamina to substancja, która została wyizolowana z barwinka po raz pierwszy w 1953 r., a jej działanie to m.in. podnoszenie funkcji poznawczych, wzmacnianie pamięci i zdolności koncentracji, wykorzystywane głównie u osób starszych. Obecnie barwinek jest rzadko używany jako roślina lecznicza, ze względu na możliwość zatrucia alkaloidami indolowymi. 

Działanie: obniżające ciśnienie krwi, przeciwkrwotoczne, przeciwzapalne, przeciwnowotworowe, przeciwcukrzycowe, rozszerza naczynia mózgowe i wspomaga metabolizm komórek nerwowych
Zastosowanie: cukrzyca, krwotoki, stany zapalne skóry
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: liście, ziele
Formy zastosowania: wyciąg, maść, susz, napar, odwar, nalewka
Siedlisko: lasy liściaste
Okres kwitnienia: III-V

łac. Empetrum nigrum subsp. Hermaphroditum

Rodzina: Wrzosowate Ericaceae

Ciekawostki: Bażyna jest rośliną mrozoodporną, wytrzymuje spadki temperatury do -35°C. Jej owoce są jadalne, lepsze w smaku stają się po przymrozkach. Są dobrym źródłem antocyjanów, podobnie, jak owoce borówki. Bażyna działa szczególnie na układ moczowy - moczopędnie, rozkruszająco na złogi moczowe, przeciwkamiczo, oczyszczająco na układ moczowy z bakterii i piasku moczowego, kryształków kwasu moczowego, znosi stan zapalny w układzie moczowym, powstrzymuje krwiomocz i białkomocz.

Działanie: moczopędne, rozkruszające, przeciwkamicze, oczyszczające, odkażające układ moczowy i przewód pokarmowy, ściągające i przeciwskurczowe
Zastosowanie: stany zapalne przewodu pokarmowego i moczowego, krwiomocz, białkomocz, niestrawność, biegunka, stany zapalne oczu, cukrzyca, nadciśnienie
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele (zbierane podczas kwitnienia), owoce
Formy zastosowania: wywar, odwar, nalewka, napar, proszek, świeże owoce (po przymrozkach)
Siedlisko: torfowiska, borówczyska bażynowe, bory bagienne
Okres kwitnienia: V-VI

Gatunek objęty ochroną częściową

łac. Hedera helix

Rodzina: Araliowate Araliaceae

Ciekawostki: Jest jedynym przedstawicielem rodziny araliowatych we florze Polski i jedynym w niej pnączem o liściach zimotrwałych. Na wysuniętych najdalej na północ stanowiskach w środkowej Szwecji i Estonii, bluszcz pospolity rozmnaża się tylko wegetatywnie. W Polsce okazy kwitnące spotykane są często na zachodzie, zanikają w rejonie doliny Wisły i dalej na wschodzie są już bardzo rzadkie.
System korzeniowy rozwija się u tej rośliny wraz z pojawieniem się siewki, a dodatkowo na gałęziach wyrastają liczne korzenie przybyszowe (powietrzne, czepne). Nie sięgają one żywych tkanek drzew stanowiących podporę – tym samym bluszcz nie osłabia drzew, na których rośnie, gdyż nie pobiera z nich wody ani soli mineralnych. Ważnym przystosowaniem tego gatunku jest umiejętność silnego przyczepienia się do podłoża. W związku z tym czapeczka i ryzoderma korzeni przybyszowych wydzielają śluz przylepiający je do niego. Następnie korzenie ulegają korkowaceniu silnie przywierając do nierówności podłoża. Kwiaty tej rośliny wydzielają zapach padliny, wabiąc muchy, a nektar wabi różne owady, np. pszczoły, szerszenie.
Owoce dojrzewają w kwietniu i maju następnego roku, są niechętnie zjadane przez ptaki, gdyż zawierają żywicę. Jednak w śnieżne zimy, gdy brak innego pożywienia nawet takie owoce stają się dla nich cenne. Roznoszone są przez ptaki (ornitochoria), głównie kapturkę, pliszki i drozdy.
 
Działanie: wykrztuśne, rozkurczowe
Zastosowanie: nieżyty dróg oddechowych, zapalenie ucha, zapalenie zatok, zapalenie oskrzeli, owrzodzenia, oparzenia, pasożyty skóry, reumatyzm, zapobiegają powstawaniu cellulitis
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: liście, ziele
Formy zastosowania: napar, odwar, okłady
Siedlisko: lasy liściaste
Okres kwitnienia: IX-X

łac. Glechoma hederacea

Rodzina: Jasnotowate Lamiaceae

Ciekawostki: Bluszczyk kurdybanek był uważany za roślinę dodającą sił i leczącą – według legendy pomógł armii Jana III Sobieskiego w bitwie pod Wiedniem, zwalczając tyfus.
Nazwa rośliny pochodzi od tzw. kurdybanów, czyli pięknie wyprawionych, wytłaczanych, malowanych i złoconych skór kozich, używanych do obijania drogich mebli, wykładania ścian w pałacach, do oprawiania ksiąg. Najwspanialsze kurdybany pochodziły z hiszpańskiej Kordoby, stąd ich nazwa. Wśród ozdobnych ornamentów częste były motywy roślinne: liście akantu, winorośli, bluszczu i bluszczyku. To właśnie bluszczyk, mający długie pędy z okrągłymi, błyszczącymi listkami, przejął w języku ludowym nazwę od kurdybanów. Bluszczyk jako niewielka roślina, został określony mianem kurdybanek.
Bluszczyk kurdybanek zawiera szeroką gamę bioaktywnych substancji, takich jak olejki eteryczne, garbniki, saponiny, żywice, cholina oraz glechomina – gorzka substancja, która wpływa na równowagę organizmu. Był używany w browarnictwie – nadawał gorzki smak piwu. 

Działanie: wykrztuśne, przeciwbiegunkowe, źródło witaminy C
Zastosowanie: brak apetytu, biegunka, kaszel
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: napar, surowe liście jako przyprawa
Siedlisko: lasy liściaste, zarośla
Okres kwitnienia: V-VII

łac. Silene dioica

Rodzina: Goździkowate Caryophyllaceae

Ciekawostki: Bniec czerwony, zwany też lepnicą czerwoną, rośnie  w Polsce w rozproszeniu, najchętniej w górach i na pogórzu oraz na wybrzeżu i Pomorzu. Na nizinach występuje rzadko. Roślina jest owłosiona, czasem lepka (gruczołowato owłosiona w górnej części). Kwiaty tego gatunku nie pachną i na noc się zamykają. Jest rośliną dwupienną, tzn. że kwiaty są jednopłciowe. Mają one kolor purpurowy, zebrane w grono na szczycie łodygi - męskie mniejsze od żeńskich.
Jest rośliną wskaźnikową występowania w glebie miedzi i metali ciężkich. We Włoszech liście stanowiły dodatek do sera ricotta, jakim nadziewano pierożki ravioli. Dawniej zielem leczono ukąszenia węży. Na Wyspach Normandzkich bniec czerwony wciąż uważany jest za roślinę zaklętą, związaną z wróżkami, toteż nie zrywa się go ani nie plewi.

Działanie: immunomodelujące, przeciwzapalne
Zastosowanie: wspomagająco przy chorobach autoimmunologicznych, stany zapalne 
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele, nasiona
Formy zastosowania: rozdrobnione nasiona, 
Siedlisko: lasy liściaste, zarośla, ziołorośla
Okres kwitnienia: VI-IX

łac. Geranium phaeum 

Rodzina: Bodziszkowate Geraniaceae

Ciekawostki:  W Polsce bodziszek żałobny ma status gatunku rzadkiego i tu przebiega północna granica jego zasięgu. Występuje w południowej części kraju.  Łacińska nazwa bodziszków pochodzi od greckiego słowa geranos oznaczającego żurawia. Ich spiczasto zakończone owoce podobne są do wzniesionego dzioba tego ptaka. Angielska nazwa bodziszków cranesbill oznacza z kolei - żurawi dziób. Barwa kwiatów jest podpowiedzią, dlaczego bodziszek żałobny otrzymał taką nazwę gatunkową. Ich ciemny, brunatno-fioletowy czy nawet czarnofioletowy kolor, można powiązać z żałobnymi barwami.
Bodziszek żałobny jest chętnie odwiedzany przez pszczoły – Apis mellifera, Bombus spp. Halictus albipes i Eucera longicornis, oraz muchówki. Wabi je przede wszystkim obfitym nektarem, chociaż owady zbierają z kwiatów także pyłek. 

Zastosowanie: zewnętrzne: do okładów, płukanek, lewatywy, przemywania: stany zapalne spojówek i białkówki, ropne zapalenie powiek, nadmierne łzawienie oczu, zapalenie naczyniówki; stany zapalne odbytu i narządów płciowych, upławy, świąd odbytu, hemoroidy, rany trudno gojące się, łuszczyca, opryszczka, liszaje, atopowe zapalenie skóry, pokrzywka, łojotok, trądzik, wewnętrznie: cukrzyca, stany zapalne gardła i jamy ustnej, stany zapalne, choroba wrzodowa; zespół jelita drażliwego, nieżyt przewodu pokarmowego; kandydoza 
Działanie: przeciwcukrzycowe, przeciwzapalne, ściągające, hamujące drobne krwawienia, przeciwwysiękowe, ochronne na miąższ wątroby i nerek, antybakteryjne, fungistatyczne, pierwotniakobójcze
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele, liście, kwiaty, kłącza
Formy zastosowania: wyciąg, odwar, napar
Siedlisko: lasy liściaste, zarośla, brzegi potoków, ziołorośla
Okres kwitnienia: V-VIII, X

łac. Vaccinium vitis-idaea

Rodzina: Wrzosowate Ericaceae

Ciekawostki:  Borówka brusznica może sprzyjać wchłanianiu mniejszej ilości kwasów tłuszczowych do organizmu. Owoc zawiera polifenole, które hamują aktywność lipazy trzustkowej – enzymu biorącego udział w trawieniu tłuszczów. Przyczynia się to do zmniejszonego trawienia tłuszczów oraz ich zwiększonego wydalania w niezmienionej postaci przez organizm. Dzięki temu zmniejszona ilość wolnych kwasów tłuszczowych bezpośrednio wchłania się do krwi, a magazynowanie ich w formie tkanki tłuszczowej jest mniejsze. Poza tym owoce są bardzo trwałe dzięki zawartości kwasu benzoesowego, który ma właściwości konserwujące, co jest korzystne przy sporządzaniu przetworów. W południowej części naszego kraju często zdarza się, że brusznica zakwita po raz drugi. Wtedy owocuje w październiku, a nawet i w listopadzie. Owoce, które pochodzą z powtórnego zakwitu, są najczęściej mniejsze, za to są trwalsze oraz bardziej zabarwione. Owoc początkowo jest białokremowy, a dojrzewając, staje się czerwony. 
Trwałość tego owocu ma duże znaczenie, gdyż brusznica jest stosowana jako konserwant, który wydłuża trwałość żywności. Na etykiecie możemy znaleźć ją jako symbol E210.
Na bazie rośliny można także przygotować lecznicze napary oraz nalewki. W Anglii brusznica jest stosowana w kuchni jako podstawowy składnik sosu cumberland, który serwowany jest z dziczyzną.
O tej roślinie krąży legenda, mówiąca, iż borówka brusznica została stworzona przez diabła. Jagody tej rośliny były trujące i każdy, kto je zjadł, umierał, a jego dusza trafiała do piekła. Jednak Bóg na każdym owocu borówki uczynił znak krzyża i usunął z nich całą truciznę.
W zamierzchłych czasach wierzono, że liście borówki mają moc przeciwdziałania nieczystym intencjom i odpędzania tzw. złego spojrzenia. Szczególnie na obszarach niewielkich wiosek w celu uchronienia się przed pechowymi sytuacjami i „złym okiem” noszono ze sobą niewielki woreczek zawierający suche liście borówki brusznicy.

Działanie: moczopędne, odkażające, ściągające, przeciwbiegunkowe
Zastosowanie: choroby pęcherza moczowego i dróg moczowych, nerek, nieżyt żołądka, kamica żółciowa, oparzenia
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: liście, jagody
Formy zastosowania: napar, odwar, surowe owoce, okłady
Siedlisko: borówczyska, bory świerkowe
Okres kwitnienia: V-VI

łac. Vaccinium myrtillus

Rodzina: Wrzosowate Ericaceae

Ciekawostki: Szczególną cechą owoców tego gatunku jest wyjątkowo duża zawartość antocyjanów (największa wśród jagód borówek). Specyficzny dla borówki czarnej zestaw antocyjanów określany jest nazwą myrtilliny – kompozycja 14-15 różnych związków z tej grupy. Udział antocyjanów w owocach wzrasta wraz z ich dojrzewaniem i porą roku. Najbogatsze w antocyjany są owoce zbierane późnym latem, zawierające do 1,5 razy więcej tych związków niż owoce zbierane w lipcu.
Mimo rozległego zasięgu na dalekiej północy nie jest to roślina w pełni mrozoodporna. Zwłaszcza młode pędy łatwo wymarzają . Istotnym czynnikiem umożliwiającym przetrwanie zimy jest okrywa śnieżna, której brak ogranicza występowanie gatunku w wyższych położeniach i na północnej granicy zasięgu.

Działanie: ściągające
Zastosowanie: biegunki, schorzenia pęcherza, stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej i gardła, kaszel, choroby oczu, przeciwpasożytnicze i robakopędne
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: owoce
Formy zastosowania: odwar, susz, świeże
Siedlisko: borówczyska, bory świerkowe
Okres kwitnienia: IV-VI

łac. Betula pendula

Rodzina: Brzozowate Betulaceae

Ciekawostki:  Na wiosnę z brzozy otrzymuje się sok, tzw. oskołę, który jest bezbarwny, przejrzysty i ma delikatny smak. Pozyskiwany w sposób racjonalny nie szkodzi drzewom, a oczyszcza, wzmacnia i odmładza organizm. Polecany jest w chorobach nerek, pęcherza i zaburzeniach krążenia, a także w kosmetyce.
Zgodnie z dawnymi wierzeniami, gałązek brzozy używano do "uprzykrzania życia" osobom, które dopuściły się złych czynów. Myśląc o takiej osobie, nacinano je tylekroć, ile dni miał nieszczęśnik cierpieć, a potem wkładano do źródła, by "zablokować" wydalanie moczu. Wierzono, że mocz i brzoza są ze sobą związane, co łączy się z brzozową oskołą - wyobrażeniem płynu, który przepływa zarówno przez człowieka, jak i drzewo.  
Brzoza wytwarza system korzeniowy silnie rozwinięty, ale powierzchniowy i z tego powodu łatwo podlega wywrotom. Może rosnąć na piaskach, glebach suchych i wilgotnych, nie znosi jednak bliskości wody gruntowej. Jest najbardziej światłożądnym gatunkiem spośród drzew liściastych. 
W młodości rośnie szybko - już w wieku 10 lat dorasta wysokości 6 m. Około 20 roku życia jej przyrost na wysokość słabnie, a w 50—60 roku życia prawie ustaje. Żyje stosunkowo niedługo, 90—100 lat.
W wyniku suchej destylacji z drewna brzozy otrzymuje się węgiel, kwas octowy, alkohol metylowy i smołę.

Działanie: moczopędne, odtruwające, wzmacniające,
Zastosowanie: reumatyzm, dna moczanowa, choroby dróg moczowych i nerek, problemy z krążeniem, schorzenia skóry, bóle mięśni i stawów
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: sok, kora, liście, pączki
Formy zastosowania: olejek, wyciąg alkoholowy, napar, mydło
Siedlisko: lasy liściaste i mieszane, strefa ekotonowa, nieużytki
Okres kwitnienia: IV

łac. Veratrum lobelianum

Rodzina: Melantkowate Melanthiaceae

Ciekawostki: Nazwa rośliny lobelianum pochodzi od francuskiego botanika Matthiasa Lobela, który żył na przełomie XVI-XVII wieku i jako pierwszy opisał ten gatunek. Nazwę spotyka się pisaną zarówno przez "ż", jak i przez "rz" - obie formy są poprawne. Od kichania wywodzi się słowacka nazwa ciemiężycy – kýchavica. Sproszkowane kłącze wywołuje odruch silnego kichania oraz uczucie ostrego palenia i drapania, a następnie znieczulenie języka.
Roślina ma właściwości lecznicze, zawiera substancje czynne – weratrynę (jest to mieszanina alkaloidów). Dawki lecznicze są bliskie dawkom toksycznym, dlatego trzeba być bardzo ostrożnym przy stosowaniu doustnym ciemiężycy. Dawniej wykorzystano nalewkę i ocet ciemiężycowy w zwalczaniu pcheł, wszawicy, świerzbowca. Jednak długotrwałe wcieranie ciemiężycy w skórę wywołuje stan zapalny, alkaloidy ulegają wchłonięciu ze skóry i błon śluzowych, co może wywołać zatrucie ogólnoustrojowe. Bydło oraz owce instynktownie nie jedzą żadnej z trzech gatunków ciemiężyc. W Polsce występują jeszcze dwa gatunki ciemiężycy. Ciemiężyca biała i czarna, obie posiadają nieliczne stanowiska i są skrajnie zagrożone wyginięciem.

Działanie: znieczulające, wymiotne, przeczyszczające, drażniąco na skórę
Zastosowanie: nadciśnienie, zatrucie ciążowe, zapalenia stawów, nerwobóle, choroby pasożytnicze skóry
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kłącze
Formy zastosowania: wyciąg, proszek, nalewki, maść
Siedlisko: ziołorośla, podmokłe łąki
Okres kwitnienia: VII

Gatunek objęty ochroną częściową

łac. Gymnocarpium dryopteris

Rodzina: Paprotnicowate Cystopteridaceae

Ciekawostki: Jest to jedna z najpospolitszych polskich paproci. Ma płożące kłącza, z których wyrastają delikatne, jasnozielone liście, dość krótkie jak na paproć. Liście kształtem zbliżone są do trójkąta i osadzone na ogonkach w ciemnym kolorze, delikatnych, cienkich, niemal trzy razy dłuższych od blaszki liściowej.
Łacińska nazwa rodzajowa tego gatunku Gymnocarpium pochodzi z greki od gymnos i karpos, czyli nagi owoc. Nazwa gatunkowa dryopteris wywodzi się z greki: drys - dąb oraz pteris - paproć i nawiązuje do siedlisk. Taką samą nazwę nosi w języku angielskim – oak fern (oak – dąb, fern – paproć). Synonim cienistki trójkątnej stanowi zachyłka trójkątna Phegopteris dryopteris, której łacińska nazwa wskazuje na inny gatunek drzewa – phegos, tj. buk – pod którym można także spotkać ten gatunek rośliny.
Jej odmiana ‘Plumosum’ otrzymała nagrodą Brytyjskiego Królewskiego Towarzystwa Ogrodniczego za szczególne walory ogrodowe. To wyróżnienie przyznawane jest roślinom dedykowanym klimatowi Wysp Brytyjskich, które cechują wyjątkowe walory dekoracyjne, łatwa dostępność na rynku, odporność na szkodniki i choroby oraz  stabilność formy i koloru.

Siedlisko: żyzne, wilgotne lasy, pośród kosodrzewiny
Okres zarodnikowania: VII – VIII

łac. Actaea spicata

Rodzina: Jaskrowate Ranunculaceae

Ciekawostki: Czerniec gronkowy od starożytności miał zastosowanie w lecznictwie, jednakże zielarze ostrzegali, że przedawkowany staje się śmiertelnie trujący. Pliniusz zalecał tę roślinę w leczeniu chorób kobiecych. Do XIX wieki czerniec wykorzystywany bywał przeciwko dżumie. Na terenie Bieszczad znano go dobrze z działania drażniącego i narkotycznego - właściwości te wykorzystywano w medycynie ludowej przy uśmierzaniu dolegliwości astmy oskrzelowej. Ziele czerńca odpędza szkodniki  – owady, roztocza, gryzonie, można z niego przygotować “naturalny pestycyd”.
Bylina ta ma nieprzyjemny zapach, a jej kwiaty pozbawione są miodników. Owocem stanowią kuliste czarne jagody, które gotowano niegdyś z kwasem, co pozwalało uzyskać czarny barwnik. Jest to jeden z nielicznych przedstawicieli licznej rodziny jaskrowatych, który wytwarza ten typ owocu.

Działanie: bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, przeciwskurczowy, przeciwnowotworowy, przeczyszczający, wymiotny, przeciwastmatyczny, uspokajający, przeciwbólowy
Zastosowanie: reumatyzm, astma, dżuma, bólu zęba, wola, raka, histerii, zaburzeń miesiączkowania, upławów, bólu głowy zaburzeń nerwowych okresu przekwitania, astmy, owrzodzenia skóry, ostre stany infekcyjne układu oddechowego
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele, korzeń
Formy zastosowania: surowe części rośliny, nalewka, proszek
Siedlisko: cieniste lasy liściaste i mieszane, zwłaszcza bukowe
Okres kwitnienia: V-VI

łac. Allium victorialis

Rodzina: Amarylkowate Amaryllidaceae

Ciekawostki: Występuje w obszarach arktycznych i górskich. Rośnie w górach Europy, Azji i na Alasce. W Polsce jest gatunkiem rzadkim, spotykany w Karpatach na rozproszonych stanowiskach, a w Sudetach – jedynie w Karkonoszach. Dawniej jego zasięg obejmował kilka populacji na obszarze: Kotła Łomniczki, Kotła Małego Stawu, Czarnego Kotła, Śnieżnych Kotłów i okolic Szrenicy. Obecnie został potwierdzony jedynie na stanowisku w Małym Śnieżnym Kotle (1350 m.n.p.m.), gdzie jego populacja szacowana jest na około 200 osobników. Wymieranie czosnku w Sudetach spowodowane było zanieczyszczeniem środowiska z lat 70 i 80 ubiegłego wieku, które jest odpowiedzialne za duże spustoszenia w sudeckiej przyrodzie. Na terenach Polski południowo-wschodniej do głównych zagrożeń należy zbieractwo do celów konsumpcyjnych oraz przekształcanie siedlisk (melioracja, wycinka drzew).
Mimo rzadkości nie jest objęty ochroną gatunkową. Na Czerwonej liście roślin i grzybów Polski został sklasyfikowany do kategorii zagrożenia E, tj. wymierający na izolowanych stanowiskach. W wydaniu z 2016 r. otrzymał kategorię NT (bliski zagrożenia).

Działanie: bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, przeciwzakrzepowe, obniżające ciśnienie krwi, przeczyszczające, ułatwiające trawienie
Zastosowanie: dolegliwości trawienne, nadciśnienie, przeziębienie, niedobory żelaza, robaczyca, czerwonka, dur brzuszny, zapalenie oskrzeli, nadciśnienie
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: cebula, liście, kwiatostan
Formy zastosowania: surowe części rośliny
Siedlisko: ziołorośla, 
Okres kwitnienia: VI-VIII

łac. Allium sibiricum

Rodzina: Amarylkowate Amaryllidaceae

Ciekawostki: Czosnek syberyjski określany jest jako gatunek alpejsko-arktyczny, tzn. występuje głównie na terenach górskich lub na dalekiej północy. W Polsce - gatunek skrajnie rzadki, potwierdzony zaledwie w dwóch regionach: Karkonoszach w Sudetach Zachodnich oraz Masywie Pilska. W Karkonoszach wszystkie stanowiska zlokalizowane są w piętrze subalpejskim, głównie w obrębie kotłów polodowcowych. Cała karkonoska populacja szacowana jest na około 19 tys. pędów kwiatostanowych. 
Jest rośliną klonalną, czyli może rozmnażać się zarówno generatywnie, jak i wegetatywnie – przez podział cebul.
Przez niektórych naukowców zaliczany jest jako podgatunek czosnku szczypiorku Allium schoenoprasum L. subsp. Sibiricum, jednak odróżnia go kilka istotnych cech morfologicznych oraz siedlisko.  

Działanie: bakteriobójcze, przeciwgrzybicze, przeciwzakrzepowe, obniżające ciśnienie krwi, przeczyszczające, ułatwiające trawienie
Zastosowanie: dolegliwości trawienne, nadciśnienie, przeziębienie, niedobory żelaza, robaczyca, czerwonka, dur brzuszny, zapalenie oskrzeli, nadciśnienie
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: cebula, liście, kwiatostan
Formy zastosowania: surowe części rośliny
Siedlisko: źródliska, wilgotne traworośla i ziołorośla
Okres kwitnienia: VI-IX

Gatunek objęty ochroną ścisłą

łac. Stachys sylvatica

Rodzina: Jasnotowate Lamiaceae

Ciekawostki: Czyściec leśny to roślina wysokości do 1 m, o nieprzyjemnym zapachu przy roztarciu. Posiada poziome kłącze i długie, podziemne rozłogi. Surowiec zielarski stanowi kwitnące ziele, które jest wrażliwe na wysoką temperaturę i światło. Stanowi surowiec irydoidowo-olejkowy, a zatem powinien być przechowywany w szczelnych słojach, aby zachować lecznicze właściwości. Działa m.in. odtruwająco, dawniej uważano, iż “czyści krew”. Czyściec jest alternatywą dla wielu ziół, np.:  dąbrówki, głowienki, bluszczyku. 

Działanie: przeciwzapalne, przeciwreumatyczne, uspokajające, żółciopędne, ściągające, rozkurczowe, przeciwbólowe, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, antywirusowe, odtruwające
Zastosowanie: reumatyzm, stany zapalne kości, mięśni i skóry, stany zapalne jamy ustnej, żołądka i jelit, dolegliwości wątroby, choroby kobiece, stany zapalne oczu, schorzenia układu oddechowego, nadciśnienie, cukrzyca, hemoroidy, trudno gojące się rany, oparzenia
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele kwitnące
Formy zastosowania: nalewka, napar, sok, macerat, sproszkowane ziele, okłady, płukanki, lewatywa, nasiadówki
Siedlisko: lasy liściaste, mieszane
Okres kwitnienia: VI-IX

łac. Ajuga reptans

Rodzina: Jasnotowate Lamiaceae

Ciekawostki: Nasiona dąbrówki roznoszone są przez mrówki  (myrmekochoria). Specjalnie przystosowane do tego rodzaju zoochorii owoce (rozłupki) są jajowate, pomarszczone i posiadają dużą bliznę z elajosomem, czyli ciałkiem mrówczym, stanowiącym pokarm dla mrówek. Wytwarzanie elajosomów nie stanowi dla dąbrówki wielkiego kosztu, daje im natomiast znaczne korzyści, ponieważ mrówki pożywiające się nimi nie tylko rozprzestrzeniają diaspory, ale także chronią je przed roślinożercami, przenoszą w pobliże gniazd stanowiących żyzne mikrosiedliska. Ponieważ mrówki przy okazji zyskują pożywienie, relacja między tymi owadami i roślinami tworzącymi elajosomy jest przykładem mutualizmu.
Jest roślina jadalną: liście zebrane wiosną mogą być stosowane jako przyprawa do różnego rodzaju dań (zup, sałatek, twarogów, dań jajecznych). Kwiaty można jeść na surowo i wykorzystywać jako dekorację potraw. Z całego ziela przyrządza się wytrawne nalewki. Jest również rośliną leczniczą, stosowaną między innymi na siniaki, cienie pod oczami, czy też przeciwko wypadaniu włosów. Kolejne użyteczne właściwości tego gatunku to wykorzystanie jej jako rośliny okrywowej – porastającej zacienione, trudnodostępne miejsca, także skarpy, przez co chroni glebę przed osuwaniem i erozją. Dąbrówka rozłogowa jest  jedną z roślin stanowiących florę tzw. "zielonych dachów".
Poza tym jest rośliną miododajną. Duży, złocistego koloru miodnik znajduje się przy nasadzie zalążni. Stanowi podstawowe źródło nektaru dla motyli dostojki eufrozyny i dostojki selene.

Działanie: przeciwzapalne, antyseptyczne, ściągające, obniżające ciśnienie krwi
Zastosowanie: stany zapalne skóry, stłuczenia, odmrożenia, oparzenia, owrzodzenia, trudno gojące się rany, choroby oczu, nadciśnienie, krwotoki, reumatyzm, dna moczanowa
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: maść, napar, nalewka, okłady
Siedlisko: łąki, lasy liściaste
Okres kwitnienia: V-VIII

łac. Verbascum

Rodzina: Trędownikowate Scrophulariaceae

Ciekawostki: Dziewanna drobnokwiatowa występuje w Eurazji, poza tym jako gatunek zawleczony i inwazyjny - na innych kontynentach.
Dziewanna omijana jest na pastwiskach przez bydło domowe, ponieważ włoski, którymi jest pokryta (chronią roślinę przed utratą wody) drażnią błony śluzowe. Jej kwiaty są jednak chętnie odwiedzane przez pszczoły. Pszczoły z rodziny miesierkowatych (Megachilidae), zwłaszcza gatunki z rodzaju Anthidium używają włosków dziewanny do budowy swoich gniazd. 
Dawniej nazywano dziewannę świecą królewską lub gromnicą. Roślina łatwo się pali, dlatego martwe, suche pędy po zanurzeniu w łoju lub wosku używane były jako pochodnie, przy czym płomienie opalizują kolorami tęczy. Poza tym pędy tej rośliny były wykorzystywane jako knot do gromnic, które poświęcone około lutego używane były w celach rytualnych. Najważniejszy był rytuał wypalania krzyża albo rozety na głównej belce sufitu w chałupie. Znak ten miał chronić dom przed uderzeniami piorunów. Świecę gromniczną przewiązywano też lnianą nicią, aby zapewnić obfity wzrost lnu.
Jak wiele innych roślin w starożytności dziewanna drobnokwiatowa miała znaczenie magiczne- dziewanna miała chronić przed urokami i złymi duchami. To właśnie to ziele miało chronić Odyseusza przed czarami złej Kirke, która jego towarzyszy zamieniła w świnie. Rzymianie zawijali w liście dziewanny figi, co chroniło je przed zepsuciem.

W XVIII i XIX wieku kwiat dziewanny uważano za środek roztwarzający gęste śluzy w narządach, lekko przeciwgorączkowy i osłaniający, pomagający przy kaszlu. Dziewanna drobnokwiatowa należy do najpopularniejszych ziół o działaniu wykrztuśnym.
Słoneczny kolor kwiatów oraz przyjemny aromat wpłynęły na postrzeganie dziewanny jako narzędzia magii ochronnej. Wierzono, że jeśli ktoś obawiał się czarów, mógł dla ochrony przed nimi pić wódkę z dziewanny. Inna metoda to zabezpieczanie miejsca, w którym się siadało – należało skropić to miejsce wódką z dziewanny, aby razem z siadającym zawsze usiadły dobre duchy.
Dziewczęta praktykowały różne magiczne zabiegi matrymonialne – nosiły dziewannę na wysokości serca razem z lubczykiem, a potem przygotowywały z tego odwar i podawały wybrakowi serca.

Działanie: przeciwbólowe, moczopędne, uspokajające, wykrztuśne
Zastosowanie: kaszel, przeziębienie, schorzenia dróg oddechowych, nerwobóle, migrena, ból ucha
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kwiaty
Formy zastosowania: napar, wyciąg alkoholowy, wyciąg olejowy, okłady
Siedlisko: przydroża, zręby
Okres kwitnienia: VII-IX

łac. Carlina acaulis

Rodzina: astrowate Asteraceae

Ciekawostki: Jak nazwa wskazuje dziewięćsił nie ma łodygi. Pierwszy człon nazwy pochodzi z wierzeń w wyjątkową moc dodawania sił i zdrowia – „dziewięć uzdrowicielskich sił”. W tej roślinie miał znajdować się cudownie potrojony leczniczy potencjał mocy trzech światów: nieba, ziemi i piekła. Wyciąg z korzenia ponoć leczył wszelkie choroby, a także zdejmował rzucone uroki. W niektórych krajach europejskich dno koszyczków kwiatowych spożywano jako warzywo. Stosowany był ponadto jako przyprawa do piwa i wina oraz jako surowiec do wyrobu ciastek o charakterystycznym aromacie. Napar lub nalewka alkoholowa uważane są za afrodyzjak.
Stylizowane przedstawienie dziewięćsiła jest klasycznym motywem sztuki podhalańskiej.
Jest to roślina dwuletnia. Kwiatostan otwiera się tylko w słońcu, a zamyka pod wpływem zwiększonej wilgotności powietrza, co postrzegane jest jako zwiastun nadchodzącego deszczu. W ten sposób roślina chroni kwiat i pyłek przed zmoknięciem.
Dawniej był masowo zbierany dla celów dekoracyjnych. Obecnie jest zagrożony przez działalność gospodarczą oraz zarastaniem przez wyższą roślinność wskutek zaprzestania lub zmniejszone użytkowanie śródleśnych polan.

Działanie: przeciwbakteryjne, żółciopędne, moczopędne, napotne, przyspieszające gojenie ran, pobudzające apetyt, trawienie i przemianę materii
Zastosowanie: stany zapalne układu moczowego, zaburzenia czynności nerek i żołądka, pasożyty przewodu pokarmowego, stany zapalne skóry
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele, korzeń
Formy zastosowania: wyciąg, nalewka, wywar, proszek, odwar, okłady
Siedlisko: suche łąki
Okres kwitnienia: VII – IX

Gatunek objęty ochroną częściową 

łac. Hypericum maculatum

Rodzina: dziurawcowate Hypericaceae

Ciekawostki: W Polsce występuje 8 gatunków dziurawca. Wszystkie mają działanie lecznicze. Niewiele jest ziół, które mają tak szerokie zastosowanie jak dziurawiec. Dziurawce mają „podziurawione” listki. Nie są to dziurki, lecz silnie przeświecające miejsca, nie większe od kropki, wypełnione olejkiem eterycznym silnie załamującym światło - stąd wrażenie „dziurek”. Można go zbierać dwa razy w ciągu lata, ponieważ przycięte rośliny odrastają i zakwitają po raz drugi.
Kwiaty dostarczają żółtego barwnika do wełny (w połączeniu z ałunem) lub fioletowoczerwonego do jedwabiu (w połączeniu z alkoholem). Roślina zawiera hieprycynę (w połączeniu z nadmiarem światła UV ma działanie fototoksyczne), która ma żółty kolor, ale pod wpływem światła słonecznego robi się czerwona, dlatego gdy rozciera się ziele dziurawca, barwi ono skórę na czerwono. Stąd inna nazwa dziurawca: „krew Matki Boskiej”. 
Dziurawiec działa m.in. przeciwdepresyjnie również poprzez hamowanie wchłaniania zwrotnego dopaminy, serotoniny, kwasu gamma-aminomasłowego GABA, glutaminianu i noradrenaliny. Podnosząc stężenie tych substancji w organizmie dziurawiec wyzwala zadowolenie, radość i euforię. Efektom przeciwdepresyjnym dziurawca może towarzyszyć działanie przeciwlękowe i zmniejszenie bezsenności. Jednakże działanie jest odczuwalne po dłuższym i regularnym zażywaniu preparatów z tej rośliny. 
W średniowieczu i w czasach nowożytnych ziele dziurawca służyło do wypędzania diabła lub zdejmowaniu złego uroku z duszy, dlatego zwano go fuga daemonum, czyli ucieczką demonów. Wiązało się to z tym, że przygnębienie i melancholię przypisywano działaniu złych mocy, co dziś odpowiada zastosowaniu dziurawca jako środka antydepresyjnego.

Działanie: bakteriobójcze, moczopędne, żółciopędne, rozkurczowe, uspokajające, przeciwzapalne, przeciwkrwotoczne, przeciwbiegunkowe, przeciwdepresyjne, ściągające
Zastosowanie: zaburzenia trawienne, bóle brzucha, dolegliwości wątroby, nieżyt jamy ustnej i gardła, nerwica, depresja, oparzenia, rany, opuchlizna, bóle mięśni, biegunka, reumatyzm
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: części nadziemne
Formy zastosowania: napar, wyciąg alkoholowy, wyciąg olejowy, okłady, kompresy, suszone kwiaty jako przyprawa
Siedlisko: łąki
Okres kwitnienia: VI-IX

łac. Silene flos-cuculi

Rodzina: goździkowate Caryophyllaceae

Ciekawostki: Jest rośliną wskaźnikową – jej obecność świadcząca o nadmiernej wilgotności gleby, wskazuje na przykład na zasięg wylewów, rosnąc nad dużymi rzekami. 
Na okazach tego gatunku często można zobaczyć pienistą ciecz przypominającą ślinę. Jest to wydzielina larwy owada z grupy pieników, która wysysa z rośliny soki. Na firletce żerują także różne gatunki ślimaków, owadów minujących oraz gąsienice motyli. 
Nazwa gatunkowa flos-cuculi pochodzi od łacińskich słów flos (kwiat) oraz cuculus (kukułka). Nazewnictwo to ma korzenie w germańskiej literaturze, gdzie roślina określona została jako cuculi flos germanis. Skojarzenia rośliny z kukułką interpretowane są na dwa sposoby – pierwszy z nich odnosi się do powiązanego z terminem zakwitania firletki okresu aktywności kukułek, zaś drugi do występowania na łodygach rośliny wydzieliny pieników, która na podstawie ludowych wierzeń określana była jako kukułcza ślina.
Firletka poszarpana ma właściwości lecznicze, choć w większych dawkach bywa toksyczna z powodu zawartych w niej saponin, które mogą podrażniać błonę śluzową żołądka, wywołując ból i wymioty. Saponiny nadają młodym listkom mdły smak. We Włoszech jej młode rozetki liściowe są składnikiem wielogatunkowych zup z dzikich roślin.

Działanie: antybakteryjne, przeciwgrzybiczne, przeciwzapalne, wykrztuśne
Zastosowanie: leczenie ran, stanów zapalnych skóry, bóle migrenowe, bóle jelit
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele, kwiaty
Formy zastosowania: świeże rośliny, napar, nalewka
Siedlisko: wilgotne łąki
Okres kwitnienia: V - VII

łac. Lamium galeobdolon

Rodzina: jasnotowate Lamiaceae

Ciekawostki: Młode liście i pędy tej rośliny są jadalne po ugotowaniu, ale niezbyt smaczne.
Jest częściowo zimozieloną byliną o kwiatach, których korona ma prawie prostą rurkę, zrosłopłatkową, dwuwargową. Tylko duże gatunki trzmieli, o długim aparacie gębowym mogą dostać się do wnętrza korony, przy okazji dokonując zapylenia krzyżowego. Mniejsze trzmiele i pszczoły, aby dostać się do nektaru, nadgryzają rurkę korony, nie dokonując przy tym zapylenia. Nasiona rozsiewane są przez wiatr oraz poprzez myrmekochorię, czyli dzięki mrówkom zwabionym przez elajosom.
Rośliny tego gatunku są uprawiane jako ozdobne, szczególnie jako okrywowe, nadają się też na rabaty. W uprawie istnieje wiele odmian, np. 'Florentinum' o liściach ze srebrzystymi plamami, 'Hermann’s Pride' o wąskich liściach ze srebrnymi smugami i plamami.

Działanie: wykrztuśne, przeciwskurczowe, przeciwzapalne, reguluje miesiączkowanie
Zastosowanie: schorzenia układu oddechowego,  stany zapalne układu moczowego, dolegliwości wątroby, choroby kobiece, reumatyzm
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: napar, nalewka
Siedlisko: lasy liściaste
Okres kwitnienia: IV-VI

łac. Arabis alpina

Rodzina: kapustowate Brassicaceae

Ciekawostki: Ma przyjemny, lekko piekący, rzodkiewkowy smak. Napar z innego gatunku gęsiówki (gładkiej) był używany jako napój przez Czejenów.
W Polsce występuje w Tatrach, Pieninach, na Babiej Górze, w Beskidzie Żywieckim, a także w Karkonoszach – tylko w jednym miejscu na Żyle Bazaltowej w Małym Śnieżnym Kotle. Jest tam zaledwie 35 osobników. Tworzy grona śnieżnobiałych kwiatów, które są dobrze widoczne dla zapylających owadów. Owoc to luźno osadzona i odstająca łuszczyna o długości 3–5 cm. Łuszczyna jest spłaszczona z płaskimi klapami, a w środku znajdują się liczne brunatne wąsko oskrzydlone nasiona, które są z niej wyrzucane, gdy dojrzeją na odległość nawet do 0,5 m. Jest to zjawisko zwane autochorią.
W niektórych krajach Eurazji gęsiówka alpejska jest jadana. W naszym kraju występują jeszcze trzy inne gatunki gęsiówki, przypuszczać należy, że ich wartość pokarmowa jest zbliżona do wyżej wymienionego gatunku.
W ogrodnictwie bardzo pospolity i popularny jest podgatunek o nazwie gęsiówka kaukaska Arabis alpina subsp. caucasica, który czasem uznawany za osobny gatunek.

Siedlisko: wilgotne skały, piargi, nad potokami
Okres kwitnienia: VI - VII

łac. Chelidonium majus

Rodzina: makowate Papaveraceae

Ciekawostki: Kwitnie od przylotu do odlotu jaskółek, co podkreśla jego nazwa - chelidonium od greckiego słowa chelidon - jaskółka. Nazwa zwyczajowa w języku polskim (jaskółcze ziele) także nawiązuje do tych ptaków. Nazwa gatunkowa majus oznacza „większy”. Alchemicy ceniący korzeń glistnika nazywali go „kamieniem mądrości” oraz coeli donum czyli „darem niebios”.
Organy nadziemne dobrze znoszą mrozy, co zawdzięczają substancji zapasowej jaką jest glikogen, a nie skrobia. Po przełamaniu organów nadziemnych wydziela się obficie żółtopomarańczowy sok mleczny zawarty w wakuolach żywych komórek rurek mlecznych, który w lecznictwie ludowym używany był do usuwania kurzajek. Rurki mleczne glistnika są członowane i tworzą długie łańcuchy niepołączone ze sobą (brak anastomoz). Kolejne komórki w rurce łączą się poprzez perforacje ścian poprzecznych. Mechanizm działania (na kurzajki) polega na blokowaniu podziałów komórkowych w obrębie zmiany skórnej oraz ograniczaniu replikacji wirusa brodawczaka ludzkiego. Jednak obecnie stosowanie glistnika w lecznictwie jest ograniczane z powodu potwierdzonej hepatotoksyczności. W ostrych zatruciach zdarzają się zawroty, zaburzenia świadomości (do głębokiej śpiączki włącznie), spadek ciśnienia tętniczego, tachykardia. Najpoważniejsze objawy dotyczą zaburzeń funkcji układu krążenia, do zapaści włącznie. Zdarzyły się przypadki zatruć śmiertelnych (wśród dzieci).
Roślina ma długą tradycję zastosowań leczniczych, sięgającą starożytności. 
Wysuszone ziele ma gorzki, ostry smak. Nasiona rozsiewają mrówki. Zachowują zdolność do kiełkowania przez 4 lata, jednak z każdym rokiem zdolność ta wyraźnie spada. 
Glistnik rozmnaża się także wegetatywnie. Następuje to w wyniku specyficznego przyrostu korzenia. Od góry, w części środkowej korzenia dochodzi do zamierania komórek. Równocześnie przyrasta on pierścieniowo w dwóch kierunkach. W efekcie następuje od góry rozszczepienie korzenia głównego i w miarę kontynuowania tego procesu powstają dwie rośliny potomne. Korzeń na przełomie jest żółty, łodyga i ogonki liściowe są wewnątrz puste.

Działanie: antybakteryjne, żółciopędne, moczopędne, przeciwskurczowo, przeciwzapalne, znieczulające, przeciwwirusowe
Zastosowanie: kamica żółciowa, wrzody żołądka, kolka jelitowa, nerkowa, stany zapalne skóry, trudno gojące się rany, schorzenia pęcherza moczowego
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele, korzeń
Formy zastosowania: suszone ziele, wyciąg z korzenia
Siedlisko: łąki, przydroża, rumowiska, zarośla
Okres kwitnienia: IV-IX

łac. Prunella vulgaris

Rodzina: Jasnotowate Lamiaceae

Ciekawostki: Jest rośliną jadalną. Pozyskiwane wiosną liście i wierzchołki pędów wraz z pąkami kwiatowymi są przyprawą do sałatek, sosów sałatkowych, masła ziołowego i kanapek. Liście można przyrządzać jak szpinak oraz przyprawiać nimi wytrawne napoje alkoholowe.
Nazwa ludowa to suchowierzch. Pędy głowienki są cierpkie, dawniej była używana przez górali karpackich, co wynikało zapewne z tego, że występuje pospolicie na silnie wygryzionych wilgotnych pastwiskach karpackich, była więc łatwo dostępnym „zapychaczem żołądka”.
Pod ziemią roślina posiada pełzające kłącze. Z niego to wyrastają bardzo liczne pędy pełzające, które zakorzeniają się w węzłach.
Nasiona są roznoszone przez wodę (hydrochoria). Owocem jest rozłupnia rozpadająca się na cztery rozłupki, które wysypują się z przechylonej w dół od ciężaru wody rozłupni. W rozsiewaniu nasion uczestniczą również zwierzęta – zjadają roślinę wraz z owocami, a nasiona niestrawione przechodzą przez ich układ pokarmowy (endozoochoria).

Działanie: antybakteryjne, żółciopędne, przeciwmiażdżycowe, przeciwzapalne
Zastosowanie: nieżyt i stany zapalne płuc i oskrzeli, nieżyt żołądka i jelit, zakrzepy i zatory krwi, stany zapalne skóry, trudno gojące się rany, ból głowy
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: napar, nalewka
Siedlisko: łąki, przydroża
Okres kwitnienia: V-X

łac. Gentiana asclepiadea

Rodzina: Goryczkowate Gentianaceae

Ciekawostki: W Polsce osiąga północną granicę zasięgu.
Nazwa pochodzi od gorzkich substancji (m.in. gencjopikryny), które zawarte są w tej roślinie. Spożycie ich generuje odruchy wywołujące wydzielanie śliny, soku żołądkowego, jelitowego, trzustkowego i żółci. Zwiększają perystaltykę przewodu pokarmowego, podnoszą kwaśność treści żołądka. Powodują one przekrwienie błony śluzowej i wzmożenie kurczliwości żołądka, nudności i wymioty, dlatego też uznawane są za rośliny trujące.
Zwierzęta nie jedzą tej rośliny, ze względu na jej gorzki smak.
Przez Górali nazywana była świecznikiem, ponieważ przypomina nieco swoim wyglądem świeczniki kościelne.
W Karkonoszach jest zapowiedzią jesieni. Znajduje się w logo Karkonoskiego Parku Narodowego.

Działanie: poprawia apetyt i trawienie, pobudzające, wzmacniające, przeciwrobacze (świeży surowiec)
Zastosowanie: zaburzenia przewodu pokarmowego, niestrawność, zgaga, wzdęcia, zaparcia, osłabienie, współczulne zapalenie oka (zapalenie błony naczyniowej oka), krwiomocz, powolna przemiana materii, atonia jelit i żołądka
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: korzeń, świeży surowiec
Formy zastosowania: nalewka, odwar
Siedlisko: ziołorośla, zarośla kosodrzewiny, lasy iglaste
Okres kwitnienia: VIII-IX
 
Gatunek objęty ochroną częściową

łac. Pyrola

Rodzina: wrzosowate Ericaceae

Ciekawostki: We florze polskiej występuje 5 gatunków: gruszyczka karpacka P. carpatica, mniejsza P. minor, okrągłolistna P. rotundifolia, średnia P. media i zielonawa P. chlorantha.
Mieszkańcy Alaski zbierali jagody gruszyczki jednokwiatowej Moneses (Pyrola) uniflora. Gatunek ten ma też ponoć jadalne nasiona. Rosną one jednak bardzo nielicznie.
W Europie jest uznawana za roślinę trującą.
Według niektórych źródeł jadalne są owoce i liście gruszyczki mniejszej Pyrola minor. Owoce tego gatunku, które przetrwały zimę sprzedawano na targach amerykańskich do wyrobu ciast. W USA gatunek Pyrola elliptica był używany przez Indian jako środek przeciwreumatyczny.

Działanie: odkażające, przeciwkrwotoczne
Zastosowanie: stany zapalne układu moczowego i narządów płciowych, nieżyt przewodu pokarmowego, biegunka, niestrawność, hemoroidy, stany zapalne jamy ustnej i gardła, stany zapalne skóry, trudno gojące się rany, stany zapalne oczu
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: odwar, płukanki, okłady, lewatywy, nasiadówki
Siedlisko: lasy iglaste i mieszane
Okres kwitnienia: VI-VIII

łac. Ranunculus platanifolius

Rodzina: wrzosowate Ericaceae 

Ciekawostki: Jaskier platanolistny to gatunek obszarów górskich i podgórskich Europy. Na Dolnym Śląsku jest gatunkiem rzadkim, ograniczonym do górskiej części województwa. Ten obszar stanowi jednak drugie co do liczności centrum występowania w Polsce.
W Polsce występuje ponad 20 gatunków jaskrów. Ze względu na silne właściwości drażniące i toksyczne, wszystkie jaskry traktowane są jako rośliny trujące (zawierają protoanemoninę). Nazwa jaskier wywodzi się najprawdopodobniej z silnego działania drażniącego rośliny. Ta cecha była wykorzystywana w nieoczywistym celu: pocieranie jaskrami skóry prowadziło do powstania ran i ropiejących pęcherzy. Ten sposób był stosowany przez żebraków starających się wzbudzić litość oraz aby uniknąć służby wojskowej ze względu na trudno gojące się rany. Metodę tę wykorzystywali też więźniowie na Syberii, aby usuwać ze skóry znaki piętna.
Używano także jaskrów do leczenia skrofułów, czyli gruźlicy węzłów chłonnych. Była to choroba występująca głównie u dzieci z powodów złych warunków higienicznych, która objawiała się opuchlizną węzłów chłonnych na szyi, ranami, przewlekłym nieżytem nosa, zapaleniem spojówek. Obecnie choroba ta jest już prawie zapomniana.
Jaskier platanolistny nie posiada uznanych właściwości leczniczych.

Działanie: przeciwzapalne,
Zastosowanie: dolegliwości reumatycznych, stany zapalne
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele, korzeń
Formy zastosowania: suszony, okłady,
Siedlisko: ziołorośla, traworośla, obrzeża lasów i zarośli, nad brzegami potoków, wilgotne łąki
Okres kwitnienia: VI – VIII

łac. Leucanthemum vulgare

Rodzina: astrowate Asteraceae

Ciekawostki: Liście pospolitego na łąkach kośnych i suchych murawach jastruna (złocienia) zwyczajnego są jadalne wczesną wiosną. W Hiszpanii z jego korzeni robiono sałatki.
Wspomaga organizm w walce z przeziębieniem, dlatego zwano go „średniowieczną aspiryną”. Zawarty w nim partenolid, a także olejki eteryczne o działaniu antybakteryjnym i grzybobójczym zwalczają przyczyny chorób górnych i dolnych dróg oddechowych, czyli wirusy, bakterie i grzyby. Zioło to świetnie sprawdza się podczas gorączki, działa bowiem napotnie, a jednocześnie schładza rozgrzany organizm. Dodatkowo niweluje brzydki zapach z ust. Jednakże należy stosować go ostrożnie, gdyż zawiera toksyczny w większych ilościach tujon. W medycynie ludowej służył do walki z pasożytami, szczególnie u zwierząt hodowlanych.
Jest uprawiany jako roślina ozdobna (popularnie nazywana margaretką lub margerytką).
Zapylenie jest przeważnie krzyżowe, ale w końcowej fazie dojrzewania kwiatów może nastąpić ich samozapylenie, gdyż łatki znamienia słupków ślimakowato się wydłużają i mogą zebrać pyłek. W ten sposób roślina zapewnia sobie możliwość wytworzenia nasion, gdyby z jakichś powodów nie odwiedziły jej owady przenoszące pyłek.

Działanie: przeciwzapalne, przeciwbólowe (w tym przeciwmigrenowe), przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze
Zastosowanie: dolegliwości reumatycznych, bólów głowy, problemów trawiennych i infekcji.
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: liście, kwiat
Formy zastosowania: napary, płukanki, okłady, świeży
Siedlisko: łąki, zarośla, przydroża, świetliste lasy, murawy
Okres kwitnienia: V-IX

łac. Hieracium pilosella

Rodzina: Astrowate  Asteraceae

Ciekawostki: Należy do najłatwiej rozpoznawalnych z ok. 100 występujących w Polsce gatunków jastrzębców. Tworzy mieszańce z innymi gatunkami. Roślina ta znana jest także pod innymi nazwami: jastrzębiec włochaty, mysi język, wilcza stopa, mleczek polny, piłosełka. Nazwę zawdzięcza charakterystycznemu meszkowi pokrywającemu łodygę i liście, sprawiającemu wrażenie, że roślina pokryta jest „kosmatą” szczecinką. Jego liście mają spodem kutner z gwiazdkowych włosów, a górą są zielone, prawie gładkie. W dawnych wierzeniach uważano, że jastrzębiec przekazuje swoją siłę… jastrzębiom! Ptaki miały ponoć wyjadać soki rośliny, by uzyskać „sokoli wzrok” i niesłabnącą energię. Jastrzębiec kosmaczek to roślina o wielowiekowej tradycji leczniczej, doceniana dziś jako cenne źródło naturalnych składników bioaktywnych – ziele to było niezastąpione przy trudno gojących się ranach, infekcjach układu moczowego, a także jako środek przeciwkrwotoczny oraz łagodzący kaszel.
Rolnicy go nie lubią, bo jest za mały aby wchodzić do pokosu, a utrudnia rozwój innym roślinom.

Działanie: odtruwające, przeciwzapalne, przeciwcukrzycowe, moczopędne, żółciopędny, rozkurczowe, poprawiające trawienie
Zastosowanie: choroby serca, zaburzenia krążenia krwi, biegunka, stany zapalne jamy ustnej i gardła, choroba wrzodowa żołądka, zaburzenia trawienne
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: napar, nalewka
Siedlisko: łąki, strefa ekotonowa
Okres kwitnienia: VI-IX

łac. Pilosella aurantiaca

Rodzina: Astrowate  Asteraceae

Ciekawostki: W Polsce występuje w Karpatach i Sudetach, jest rośliną rzadką. Poza górami znane są tylko pojedyncze jego stanowiska na niżu. Nasiona rozsiewane są przez wiatr. Koszyczki jastrzębca zamykają się na noc oraz w czasie deszczu. Przed zimą obumiera pęd – łodyga kwiatowa z liśćmi, ale zimę przetrzymują liście w różyczce liściowej. Są one szczelnie zwinięte i osłonięte zeschłymi liśćmi.
Jego działanie jest takie jak jastrzębca kosmaczka.

Siedlisko: łąki, ziołorośla, traworośla
Okres kwitnienia: VI-VIII

łac. Viburnum opulus

Rodzina: piżmakowate Adoxaceae

Ciekawostki: Zagrożeniem dla zasobów kaliny jest osuszanie wilgotnych terenów, wylesianie obszarów, na których występuje, przebudowa drzewostanów, zręby zupełne i w końcu zbiór do celów leczniczych.
Nazwa kalina wywodzi się od rzymskiego miana rośliny, w tym wypadku oznaczającego klon włoski (Acer opalus, syn. A. opulus). Nazwa została zastosowana w odniesieniu do kaliny koralowej ze względu na podobieństwo jej liści do klonu. Inna geneza mówi, że kalina wprowadzona jest od prasłowiańskiego kal, co oznacza błoto, muł, szlam, mokrą ziemię, bagno. W wierzeniach słowiańskich bagna uważano za miejsca magiczne i demoniczne, a rosnąca tam kalina symbolizowała granicę między światem ludzi a zaświatami. W kulturze słowiańskiej odgrywa ważną rolę – pojawia się w pieśniach ludowych, obrzędach weselnych i pogrzebowych. Sadzona na grobach młodych ludzi, jako symbol czystości i smutku była nietykalna. Złamanie lub wykopanie krzewu stanowić miało ciężki grzech. Już samo wąchanie kwiatów kaliny na cmentarzu miało powodować utratę węchu.
Owoce kaliny, gdy są dojrzałe mają kolor czerwony "jak korale", smak określany jako „słodko-cierpko-gorzki”. Wyraźna goryczka owoców zanika jednak po przemrożeniu i pod wpływem wysokiej temperatur. Za specyficzny zapach owoców odpowiada zawarty w nich w niewielkich ilościach kwas walerianowy i jego pochodne. Dzięki dużej zawartości pektyn owoce nadają się do przetworów galaretujących, mogą być także stosowane w przemyśle winiarskim i gorzelnianym. Nadają one delikatny, ale charakterystyczny smak, oceniany zwykle jednak jako niezbyt smaczny (porównywany jest do żurawin z gorzkim posmakiem). Sok z owoców rozwodniony w proporcji pół na pół z wodą po sfermentowaniu daje ocet, z którego można robić napoje orzeźwiające latem. W owocach zawarte są trujące saponiny, na które wrażliwe są małe dzieci, także bydło i konie, przy czym objawy zatrucia występują tylko po spożyciu dużych ilości owoców. 
Owoce dostarczają czerwonego barwnika, a kora czarnozielonego, stosowanego do farbowania wełny.
Właściwości przeciwskurczowe odkryte były niezależnie i wykorzystywane w medycynie ludowej zarówno w Europie, na Dalekim Wschodzie, jak i w Ameryce Północnej. Między innymi ze względu na powyższe działanie (szczególnie na mięśnie macicy), kalina ma największe zastosowanie u kobiet i dlatego bywa nazywana lekiem kobiecym.

Działanie: obniżające ciśnienie, przeciwkrwotoczne, rozkurczowe, ściągające
Zastosowanie: nadciśnienie, krwotoki wewnętrzne, bolesne miesiączki, skurcze macicy, menopauza, nerwica
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kora, owoce
Formy zastosowania: odwar, wyciąg, sok, syrop, nalewka
Siedlisko: zarośla, lasy liściaste
Okres kwitnienia: V-VII
Gatunek objęty ochroną częściową

łac. Aesculus

Rodzina: mydleńcowate Sapindaceae

Ciekawostki: Pochodzi z gór Albanii i Grecji, czyli z Półwyspu Bałkańskiego, gdzie rośnie bardzo nielicznie w lasach i uznawany jest za gatunek narażony na wyginięcie.
Gatunek ten uprawiany w Europie od 1576 roku (od czasu ekspansji tureckiej), a w Polsce od końca XVII wieku (jedno z pierwszych drzew obcego pochodzenia jakie sprowadzono do naszego kraju). W Polsce znaleźć się mógł już w XVI wieku - Stefan Batory miał kazać sadzić „stroyne kaśtańce” przy Pałacu Królewskim w Łobzowie.
Kasztanowce zwyczajne żyją ok. 200 lat. Najstarszy kasztanowiec w Polsce rośnie w Lubiniu (Wielkopolska) przed kościołem Narodzenia Najświętszej Marii Panny. W 1992 jego wiek ustalono na 233 lata (w 2019 osiągnął 260 lat).
Owoce kasztanowca są silnie trujące na surowo z powodu wysokiej zawartości saponin, które niszczą czerwone krwinki. Szkodliwe substancje można usunąć przez gotowanie i płukanie. Indianie Pomo spożywali gotowane orzechy Aesculus californica z wodorostami, mięsem i owocami morza, uprzednio usuwając łupinę i mieląc jądro po ugotowaniu. Stosowano też starszą metodę: pieczenie, tłuczenie i płukanie „kaszy” w strumieniu przez kilka godzin. Inna technika polegała na kilkukrotnym gotowaniu z wymianą wody, co usuwa toksyny, ale też większość składników odżywczych, pozostawiając głównie skrobię. Surowe kasztany były też używane przez Indian jako trucizna na ryby, wyjątkowo wrażliwe na saponiny.
Użytkowany jest także jako roślina lecznicza, kosmetyczna, miododajna, dawniej wyrabiano z nasion klej i stosowano je jako paszę. Od końca XX wieku znaczne szkody w uprawie tego gatunku czyni szrotówek kasztanowcowiaczek – drobny motyl, którego larwy żerują w liściach kasztanowca, dokonujący inwazji na kontynencie europejskim.

Działanie: przeciwzapalne, przeciwbakteryjnie, rozkurczające, przeciwkrwotoczne, uszczelniające naczynia krwionośne
Zastosowanie: żylaki, hemoroidy, obrzęki, zaburzenia krążenia
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kwiaty, liście, kora, nasiona
Formy zastosowania: odwary, nalewki
Siedlisko: parki, aleje
Okres kwitnienia: V

łac. Caltha palustris 

Rodzina: jaskrowate Ranunculaceae

Ciekawostki: Zwana jest kaczeńcem. Roślina wabi owady nektarem powstającym w miodnikach u nasady słupków oraz wzorami na listkach okwiatu składającymi się z plam widocznych dla owadów widzących światło ultrafioletowe. Nasiona rozprzestrzeniane są przez wodę.
Świeże ziele zawiera anemoninę - toksyczną w większych ilościach, dlatego nie jest zjadana przez bydło. Jeśli znajdzie się w paszy w niewielkiej ilości – nie działa szkodliwie, lecz mlekopędnie. Działanie szkodliwe znika podczas suszenia siana wskutek rozkładu związków szkodliwych.
Przed zakwitnięciem rośliny, liście są jadalne po ugotowaniu i odlaniu wody (czynność najlepiej powtórzyć), później trujące. Indianie gotowali młode liście i łodygi, by usunąć szkodliwe substancje, jedli je potem samodzielnie lub z mięsem. Na południu USA pączki kwiatowe marynowano i jedzono jak kapary.

Działanie: antybakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybiczne, rozkurczowe
Zastosowanie: schorzenia dróg żółciowych, wirusowe zapalenie wątroby, żółtaczka, krztusiec, zapalenie oskrzeli, dolegliwości menstruacyjne, opryszczka, trudno gojące się rany
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: sok, napar, maść, okłady
Siedlisko: brzegi strumieni, wilgotne łąki i lasy
Okres kwitnienia: IV-V

łac. Helichrysum arenarium

Rodzina: astrowate Asteraceae

Ciekawostki: W kulturze polskiej wykorzystywano je w obrzędach ludowych, wiązano w bukiety święcone w kościołach w czasie święta Matki Boskiej Zielnej.
Nazwa „nieśmiertelnik” nie wzięła się znikąd – kwiaty nie blakną, nie potrzebują wody i zachowują intensywny kolor nawet latami. Nie więdną po ścięciu, symbolizując długowieczność i odporność. Są cennym surowcem kosmetycznym – ekstrakt z kwiatów kocanek wchodzi w skład droższych kremów do cery naczynkowej, atopowej, z egzemą.
Cała roślina jest wełnisto filcowata, gęsto ulistniona. Zawiera chalkony, flawonoidy, żółty chalkon. Kocanki maja zastosowanie w fitoterapii chorób wątroby od średniowiecza. Kwiat kocanki można zaparzać w mleku z miodem, które lepiej ekstrahuje składniki czynne.

Działanie: antyseptycznie, przeciwzapalnie, rozkurczowo, żółciopędnie, żółciotwórczo i ochronnie na miąższ wątroby.
Zastosowanie: niewydolności wątroby, zastojach żółci, kamicy żółciowej, żółtaczce, uszkodzeniu miąższu wątroby, w stanach zapalnych układu żółciowego, w zaburzeniach trawienia po usunięciu pęcherzyka żółciowego, przy kaszlu, alergii, chrypce, bólu gardła, łagodzenie objawów alergii i atopowego zapalenia skóry
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kwiatostan, ziele
Formy zastosowania: napary, odwar, wyciąg, kremy
Siedlisko: świetliste zarośla, lasy liściaste, murawy napiaskowe
Okres kwitnienia: VII-X

łac. Polygonatum verticillatum

Rodzina: szparagowate Asparagaceae

Ciekawostki: W Polsce rozpowszechniona na południu, zwłaszcza w górach. W Polsce występują trzy gatunki kokoryczki (oprócz dwóch opisywanych jest jeszcze k. wonna). Wszystkie mają podobne właściwości. W lecznictwie ludowym używane były dwa gatunki – k. wielokwiatowa i wonna.
We Francji kokoryczka nosi nazwę "Sceau-de-Salomon" czyli pieczęć lub piętno Salomona. Na kłączu są widoczne blizny po liściach z poprzednich lat, a one przypominają odcisk pieczęci. Starożytne przekazy opisują Salomona jako władcę o niezwykłej mądrości. Według tradycji miał on posiadać pierścień z tajemniczą pieczęcią, która dawała mu dostęp do ukrytych praw wszechświata. W różnych wersjach opowieści pierścień ten umożliwiał komunikację ze zwierzętami, panowanie nad dżinnami lub kontrolowanie sił niematerialnych.
W różnych kulturach interpretowano Pieczęć Salomona jako symbol ochrony, władzy nad światem duchowym lub klucz do głębszego poznania rzeczywistości.
Jagody z kilkoma nasionami, po dojrzeniu koloru czerwonego. Cały pęd nadziemny tej rośliny jest trujący. Drugi człon nazwy -  "okółkowa" pochodzi od tego, że na jednym poziomie, "okółku" ma po kilka (co najmniej 3) lancetowate liście. 

Działanie: obniżające poziom cukru i cholesterolu we krwi, obniżające ciśnienie tętnicze krwi, nasercowe, poprawiające krążenie, odtruwające, przeciwobrzękowe, przeciwzapalne, moczopędne, uspokajające, antyseptyczne, ściągające, wymiotne
Zastosowanie: cukrzyca, wysoki poziom cholesterolu, obrzęki, stany zapalne skóry
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kłącze, ziele
Formy zastosowania: odwar, napar, nalewka
Siedlisko: lasy liściaste, zarośla
Okres kwitnienia: V-VI

łac. Polygonatum multiflorum

Rodzina: szparagowate Asparagaceae

Ciekawostki: Kokoryczki były od wieków używane jako rośliny lecznicze. Mają m.in. działanie ściągające i wymiotne. Określa się je dziś jako trujące, a jeśli ktoś decyduje się na ich stosowanie to najlepiej pod okiem profesjonalnych zielarzy. Korzenie kokoryczki muszą być długo gotowane, aby stały się jadalne, zawierają bowiem saponiny i kryształy szczawianu wapnia. Najlepiej to robić przez trzy godziny z dodatkiem paru łyżek popiołu z drzew liściastych, co ułatwia usuwanie trujących substancji. Korzenie należy gotować w całości. Na początku są gorzkie, trujące i kłują w język, za co odpowiadają zwarte w tej roślinie szczawiany. Odpowiednio przyrządzone stają się słodkie i mają smak podobny do tłuczonych ziemniaków. Korzeń macerowany przez jakiś czas w wodzie daje substancję pełną skrobi. Był on używany we Francji jako pożywienie głodowe, także we wschodniej Azji. W Turcji ceniono gotowane młode pędy. Suszone korzenie ubijane były w rodzaj mąki używanej do wyrobu chleba. Korzenie jedzono szczególnie zimą. Zmielone kłącze na mąkę, wymieszane z mlekiem może służyć do sporządzania naleśników, ponadto do wypieku smacznych placuszków, szczególnie w warunkach polowych. Młode pędy gotowano albo podgotowywane płukano i smażono.
Kokoryczka wielokwiatowa występuje dosyć często w lasach liściastych.
Zwiększa siłę i energię skurczu mięśnia sercowego oraz szybkość i głębokość rozkurczu.
Kokoryczka zawiera m.in. glikozydy nasercowe (strofantydynę). Substancje te przedłużają pauzę rozkurczową, zwalniając przy tym czynność serca. Pod wpływem kokoryczki komory serca lepiej wypełniają się krwią, energiczniej i silniej tłoczą krew do tętnic, ponieważ zwiększa się pojemność wyrzutowa komór. Krążenie krwi ulega znacznej poprawie, co jest szczególnie ważne w przypadku zmian zwyrodnieniowych naczyń w przebiegu cukrzycy. Zmniejsza się zastój w krążeniu żylnym. Działanie to uwyraźnia się po 3-4-tygodniowym regularnym zażywaniu i wysyceniu tkanek składnikami nasercowymi. Saponiny i flawonoidy kokoryczki wspomagają wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii, np. ciał ketonowych. Obniża ciśnienie tętnicze krwi.

Działanie: obniżające poziom cukru i cholesterolu we krwi, obniżające ciśnienie tętnicze krwi, nasercowe, poprawiające krążenie, odtruwające, przeciwobrzękowe, przeciwzapalne, moczopędne, uspokajające, antyseptyczne
Zastosowanie: cukrzyca, wysoki poziom cholesterolu, obrzęki, stany zapalne skóry
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kłącze, ziele, owoc
Formy zastosowania: odwar, napar, nalewka, wino, okłady
Siedlisko: lasy liściaste
Okres kwitnienia: IV-VI

łac. Lotus corniculatus

Rodzina: Bobowate Fabaceae

Ciekawostki: Ten niepozorny żółty kwiatek zaczął cieszyć się coraz większym zainteresowaniem jako roślina pastewna. Znajduje się w Rejestrze roślin uprawnych Unii Europejskiej. Uprawia się ją z przeznaczeniem na paszę zieloną oraz susz. Komonica dla zwierząt jest bardzo wartościową, delikatną paszą zawierającą dużo białka, składników mineralnych, zwłaszcza wapnia i magnezu, większą zawartość karotenów niż u innych roślin motylkowatych oraz mniejsze straty tego składnika podczas suszenia. Jej użycie jako skoszonej zielonki jest możliwe dosyć krótko (tylko zanim zakwitnie) ze względu na gorzki smak kwiatów, co powoduje że zwierzęta niechętnie ją spożywają. Za nieprzyjemny smak odpowiadają glikozydy cyjanogenne. Jednak po wysuszeniu te związki ulegają rozłożeniu, a siano staje się atrakcyjne w smaku i nadal bardzo wartościowe.
Zapylana jest przez owady, najczęściej przez pszczoły.

Działanie: rozkurczowe, uspokajające, przeciwzapalne, moczopędne
Zastosowanie: nerwica, bezsenność, zaburzenia krążenia, choroby naczyń krwionośnych, stany zapalne nerek, cukrzyca, miażdżyca, stany zapalne wątroby, stany zapalne oka, menopauza, alergie
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kwiatostan
Formy zastosowania: napar, nalewka, maść
Siedlisko: komonica zwyczajna - łąki, komonica błotna - wilgotne łąki, młaki
Okres kwitnienia: VI-VIII

łac. Maianthemum bifolium

Rodzina: szparagowate Asparagaceae

Ciekawostki: Jest uznawana za roślinę trującą, zawiera saponiny i glikozydy nasercowe. Dojrzałe owoce są zaliczane do jadalnych, stąd nazwa zwyczajowa „ptasie winko”. Cenną substancją zawartą w zielu i kłączach konwalijki jest diosgenina (aglikonowy produkt hudrolizy saponin steroidowych). Surowce zielarskie z diosgeniną w składzie stosowane są do syntezy leków sterydowych: hormonów płciowych i kortykosteroidów – wobec tego zioła saponinowe mogą całkowicie lub częściowo zastąpić syntetyczne sterydy w terapiach leczniczych przy atopowym zapaleniu skóry, łuszczycy, trądzikach, a także reumatyzmie. Preparaty z konwalijką pomagają w leczeniu chorób skóry, hamują swędzenie, przyspieszają znikanie opuchlizny po ukąszeniu owadów.
Diosgenina wykazuje działanie cytotoksyczne wobec niektórych rodzajów komórek nowotworowych (nowotwór kości, czerniak, białaczka, nowotwór krtani). Działa rozkurczowo, przeciwzapalnie i antyseptycznie. Rozszerza naczynia krwionośne. Zwiększa wydzielanie żółci. Wykazuje znaczną skuteczność w walce z reumatoidalnym zapaleniem stawów. Wykorzystywana również w branży kosmetycznej, ze względu na właściwości nawilżające oraz pozytywny wpływ na elastyczność skóry.

Działanie: moczopędne, przeciwobrzękowe, nasercowe, wykrztuśne, antyseptyczne, wzmagające oczyszczanie dróg oddechowych
Zastosowanie: obrzęki na tle niewydolności krążenia, skąpomocz, kaszel, zapalenie płuc i oskrzeli, zaburzenia rytmu serca
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: ziele
Formy zastosowania: nalewka, napar
Siedlisko: lasy liściaste, mieszane i iglaste
Okres kwitnienia: V-VI

łac. Convallaria majalis

Rodzina: szparagowate Asparagaceae

Ciekawostki: Olejek eteryczny (farnezol) otrzymywany z kwiatów konwalii znajduje zastosowanie w kosmetyce i perfumerii jako składnik zapachowych kompozycji, często jako nuta główna lub jedyna. Użyty m.in. w perfumach Diorissimo (1956 r.) stworzonych przez Edmonda Roudnitskę w kompanii Christian Dior - pierwszych z serii najsłynniejszych perfum tej marki i stworzonych jeszcze za życia Christiana Diora, a także w perfumach Lily of the Valley marki Penhaligon's (1976 r.). W XV–XVI wieku konwalia znana była jako Lilium convallium – lilia z doliny. Nazwa ta utrwaliła się i przetrwała do dziś w języku angielskim (Lily of the Valley). Jej słodki, świeży zapach działa silnie na zmysły i uchodzi za afrodyzjak.
Wszystkie części rośliny są trujące, przy czym szczególnie wrażliwe na zatrucia są dzieci. Opisano zatrucia śmiertelne u dzieci po zjedzeniu kilku jagód czy wypiciu wody z wazonu, w którym stał bukiet konwalii. Roślina zawierającym glikozydy, o działaniu podobnym do naparstnicy (używana do leczenia chorób serca). Obecnie uważa się, że konwalia jako surowiec jest lepiej tolerowana niż naparstnica i wywołuje mniej działań ubocznych.
W 1929 r. odkryto glikozyd konwalatoksynę, uznany za najważniejszy spośród tego typu związków występujących w konwalii. wykazuje najsilniejsze działanie na mięsień sercowy spośród wszystkich znanych glikozydów, działa 10-krotnie silniej od digitoksyny pozyskiwanej z naparstnicy. Działa szybko, lecz krótko i nie kumuluje się. Glikozydy konwalii praktycznie nie wiążą się z białkami osocza (albuminami) i szybko ulegają wydaleniu z organizmu, w przeciwieństwie do innych glikozydów nasercowych.
Podobno można robić wino z rodzynek aromatyzowane kwiatami konwalii. Trzeba jednak zachować dużą ostrożność przy eksperymentowaniu z tym trunkiem!
Posiada trójgraniastą, wąsko oskrzydloną, bezlistną oś kwiatostanowa (głąbik). Głąbik (ang. scape łac. scapus) – pozbawiona liści łodyga wyrastająca z kłącza lub szyjki korzeniowej. Na głąbiku często wyrastają kwiaty lub kwiatostany. Głąbiki posiadają np. różne gatunki pierwiosnków, rosiczek, konwalia majowa. Do cech szczególnych anatomii konwalii należy usytuowanie komórek wydzielniczych, z których ulatniają się olejki eteryczne. Znajdują się one w skórce dolnej strony listków okwiatu, podczas gdy u większości innych gatunków znajdują się one na stronie górnej. Związane jest to ze zrośnięciem listków w dzwoneczek, olejki wydzielają się z dolnej, skierowanej u konwalii na zewnątrz strony okwiatu. Glikozydy mające zastosowanie lecznicze gromadzone są w wakuolach.

Działanie: nasercowe, moczopędne, uspokajające
Zastosowanie: niewydolność krążenia, zaburzenia pracy serca
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: części nadziemne
Formy zastosowania: napar, wyciąg, krople, krem
Siedlisko: lasy liściaste i mieszane, zarośla
Okres kwitnienia: V-VI

Gatunek objęty ochroną częściową

łac. Asarum europaeum

Rodzina: kokornakowate Aristolochiaceae

Ciekawostki: Roślina niska, płożąca się po ziemi. Polska nazwa zwyczajowa gatunku pochodzi od kształtu liści przypominającego kopyto końskie. Nazwa naukowa nadana przez Karola Linneusza składa się z określenia rodzajowego Asarum, wywodzonego od starożytnej nazwy kopytnika, oraz z określenia gatunkowego europaeum oznaczającego „europejski” (występujący w Europie). Słowo ásaron oznaczające kopytnika pojawiło się już u I wiek n.e. Istnieją dwie hipotezy na temat pochodzenia nazwy. Greckie słowo áse oznacza „nudność” i stąd nazwa może nawiązywać do wymiotnych właściwości rośliny. Możliwe też, ze nazwa powstała w wyniku połączenia przedrostka a- oznaczającego zaprzeczenie i słowa sáros oznaczającego gałęzie i w takim wypadku znaczyłaby tyle co „pozbawiony gałęzi”.
Ze względu na kłączowy wzrost kopytnik jest przykładem rośliny modułowej – każdy z osobników (genetów) tworzy rozgałęzienia wyglądające jak odrębne rośliny (ramety), które z czasem usamodzielniają się po utracie połączenia z kłączem macierzystym. W kącie najwyższego liścia znajduje się pączek kontynuujący wzrost w kolejnym roku. Liczba ramet tworząca poszczególne osobniki zależy od ich wieku i warunków siedliskowych.
Zwłaszcza kłącze, wydziela specyficzny pieprzowo-aromatyczny zapach, określany jako przypominający zapach kamfory, zwabiający głównie padlinożerne i żywiące się grzybami muchówki, dokonujące zapylenia.
Kopytnik bywał stosowany w medycynie ludowej jako środek poronny oraz środek odwykowy w leczeniu alkoholizmu (dodany alkoholikom do wódki obrzydzać miał pijaństwo powodując nudności i wymioty). Wykorzystywano go też na porost włosów – przyrządzano specjalne pomady (smażono liście kopytnika na tłuszczu i wcierano w skórę głowy). Cała roślina, a zwłaszcza kłącza, w szczególności w świeżym stanie, jest trująca. Azaron łatwo się ulatnia i wysuszone ziele w miarę przechowywania stopniowo traci aktywność farmakologiczną i toksyczną. Rośliny z Karpat zawierają dwukrotnie więcej olejku niż rośliny rosnące na nizinach.

Działanie: wykrztuśne, rozkurczające oskrzela, znieczulające miejscowo, przeciwbakteryjne, moczopędne, wymiotne
Zastosowanie: astma, schorzenia górnych dróg oddechowych, schorzenia dróg moczowych, wrzody żołądka i dwunastnicy
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kłącze, korzenie, części nadziemne
Formy zastosowania: odwar, okłady
Siedlisko: lasy liściaste
Okres kwitnienia: III-V

łac. Pinus mugo

łac. Valeriana officinalis

łac. Achillea millefolium

łac. Rhamnus frangula

łac. Sanguisorba officinalis

łac. Geum montanum

łac. Origanum vulgare

łac. Petasites albus

Rodzina: Astrowate Asteraceae

Ciekawostki: Jest to jedna z najwcześniej kwitnących roślin, której grube pąki wyłaniają się z gruntu już w marcu. Zakwita jeszcze przed rozwojem liści i kwitnie do maja. Liście i kwiaty wydzielają charakterystyczny, nieprzyjemny zapach. Jadalne są ich aromatyczne ogonki liściowe. 
Lepiężnik biały, a szczególnie występujący również na niżu lepiężnik różowy Petasites hybridus (officinalis) mają zastosowanie jako rośliny lekarskie, głównie przy leczeniu przeziębień (podobnie jak blisko spokrewniony podbiał). W epoce średniowiecza sięgano po niego podczas leczenia dżumy oraz gorączki. Lepiężnik może pomóc w przypadku trudno gojących się ran, a także służyć do eliminacji robaków jelitowych (kłącze). Roślina ta znana jest głównie z tego, że pomaga zwalczać migrenę, czyli silne, napadowe bóle głowy.
Łacińska nazwa lepiężnika to petasites, słowo to pochodzi od greckiego słowa petasos. Oznacza ono nakrycie głowy o filcowych brzegach, jakie dawniej nosili pasterze greccy. Nazwa ta prawdopodobnie wzięła się od wielkich liści, jakie posiada ta roślina. Dawniej liście lepiężnika używano do ochrony głowy przed deszczem oraz promieniami słonecznymi.
Popiół po spaleniu lepiężników stosowano jako zamiennik soli. 
W Polsce występują cztery gatunki lepiężnika – lepiężnik biały Petasites albus, wyłysiały P. kablikianus, różowy P. officinalis i kutnerowaty P. spurius. Dwa pierwsze gatunki spotkać można w terenach górskich – lepiężnik wyłysiały w Karpatach oraz nielicznie w Sudetach (tylko w Karkonoszach). Dwa ostatnie gatunki rosną przede wszystkim w północnej (w tym  na wybrzeżu) i środkowej część kraju Rosną nad rzekami i potokami.

Działanie: rozkurczowe, przeciwbólowe, przeciwzapalne, przeciwpasożytnicze
Zastosowanie: bóle skurczowe, stany zapalne skóry, alergie, użądlenia, astma, migrena
Części rośliny wykorzystywane w ziołolecznictwie: kłącze, liście
Formy zastosowania: nalewka, napar, odwar
Siedlisko: wilgotne łąki, ziołorośla, lasy liściaste
Okres kwitnienia: III – IV

łac. Silene vulgaris

łac. Lilium martagon

łac. Linaria vulgaris

łac. Thymus alpestris

łąc. Lunaria rediviva

łac. Mentha arvensis

łac. Adenostyles alliariae

łac. Pulmonaria officinalus

łac. Cicerbita alpina

łac. Saponaria officinalis

łac. Digitalis purpurea

łac. Myosotis scorpioides

łac. Aquilegia vulgaris

łac. Cirsium heterophyllum

łac. Cirsium oleraceum

łac. Aruncus dioicus

łac. Primula elatior

łac. Potentilla erecta

łac. Aegopodium podagraria

łac. Tussilago farfara

łac. Urtica dioica

łac. Fragaria vesca

łac. Hypochaeris uniflora

łac. Galium mollugo

łac. Alchemilla

łac. Bistorta officinalis

łac. Sedum maximum

łac. Thalictrum aquilegiifolium

łac. Cardamine pratensis

łac. Juncus effusus

łac. Scirpus sylvaticus

łac. Saxifraga moschata subsp. basaltica

łac. Senecio nemorensis

łac. Salvia verticillata

łac. Rumex acetosa

łac. Oxalis acetosella

łac. Dipsacus fullonum

łac. Mercurialis perennis

łac. Knautia arvensis

łac. Aconitum plicatum

łac. Filipendula ulmaria

łac. Salix herbacea

łac. Chamaenerion angustifolium

łac. Tanacetum vulgare

łac. Calluna vulgaris

łac. Meum athamanticum

łac. Anemone nemorosa

łac. Cytisus scoparius

łac. Symphytum officinale